archeologie

Bijbelse plagen niet door natuurramp

Thursday, June 24th, 2010

Door: Alyssa Voorwald

Zijn de tien plagen van Egypte uit het bijbelboek Exodus historische gebeurtenissen? Duitse weten-schappers zijn ervan overtuigd dat Egypte in de tijd van Mozes echt geteisterd is door kikkers, sprinkhanen, hagel en andere rampen: “Biblical plagues really happened, say scientists”, kopte de Daily Telegraph. Oorzaak: niet de wrekende hand van God, maar een aantal grote klimaatveranderingen onder invloed van een vulkaanuitbarsting. De bevindingen van de onderzoekers zijn de wetenschappelijke basis voor de National Geographic-serie Bible Uncovered. Nieuwscheckers gaat op zoek naar de feiten en ontdekt een fout: de vulkaan barstte veel te vroeg uit om de plagen te veroorzaken.

De National Geographic-serie is gebaseerd op klimaatgegevens die verzameld zijn door wetenschappers van de Universiteit van Heidelberg en het Leibniz Instituut in Berlijn. Volgens hen zouden de gegevens erop wijzen dat de Bijbelse plagen 3000 jaar geleden hebben plaatsgevonden in Pi-Ramesse in het Oude Egypte. Deze stad zou op dat moment door alle inwoners verlaten zijn als gevolg van een grote droogte en enkele natuurrampen. Deze natuurrampen zouden op hun beurt de tien plagen kunnen verklaren, zeggen de Duitse wetenschappers tegen de Britse krant The Daily Telegraph.

Groot verschil in tijd

In het artikel wordt gesproken over een gigantische vulkaanuitbarsting op ruim duizend kilometer afstand van de plek waar de plagen plaatsgevonden zouden hebben: de vulkaan Thera op het eiland Santorini. Dat deze vulkaan invloed zou kunnen hebben op het klimaat is logisch. Maar het probleem is het aantal jaren tussen de uitbarsting en de stroom plagen. De plagen zouden volgens de onderzoekers namelijk 3000 jaar geleden hebben plaatsgevonden, de vulkaanuitbarsting 500 jaar daarvoor. Nadine von Blohm, van het Duitse Institut für Physik der Atmosphäre, gelooft dat de vulkanische as de oorzaak was van plaag nummer zeven (heftige aanhoudende hagelbuien), acht (overvloed aan sprinkhanen) en negen (duisternis). Maar kan een vulkanische uitbarsting 500 jaar later nog voor dit soort effecten zorgen?

Prof. Dr. Ir Willie Peijnenburg, verbonden aan het Laboratory for Ecological Risk Assessment van het RIVM en aan de Universiteit Leiden, legt uit: “Het is belangrijk om bij de interpretatie van het verloop van de plagen en de gevolgen voor het Bijbelverhaal in het oog te houden dat de gebeurtenissen in de tijd verschoven kunnen zijn. Er zou dan sprake kunnen zijn van overlevering van ingrijpende gebeurtenissen. Ik denk dat het mogelijk is dat de vulkaan in de relatief directe omgeving het regionale klimaat kan veranderen. Dit zou dan kunnen zorgen voor verduistering, meer kiemen in de lucht die hagel veroorzaken en als gevolg van verandering van het weer sprinkhaanplagen. Maar ik kan me niet voorstellen dat dit alles na 500 jaar optreedt.”

Geen ooggetuigenverslag

Niet alleen natuurwetenschappers zijn sceptisch over de beweringen van de Duitse onderzoekers. Ook Prof. Dr. W.B. Drees, godsdienstfilosoof aan de Universiteit Leiden, vindt het zonde dat Bijbelverhalen door wetenschappers op deze manier verklaard worden: “Ik vind het de benadering die je typisch zou verwachten van ingenieurs of natuurwetenschappers die misschien wel goed in hun vak zijn, maar erg weinig antenne hebben voor historische en andere culturele processen. Voor zover wij weten gaat het in het Exodus-verhaal om verhalen die honderden jaren later zijn opgeschreven. In zo’n situatie is zo’n verhaal primair een literaire vorm waarin een culturele waarheid wordt uitgedrukt. In dit geval een visie op de eigen identiteit, die wordt verhaald door een semi-historisch verhaal. Misschien met elementen die in die tijd bekend waren (sprinkhanen, en zo meer), maar niet alsof het een ooggetuigenverslag is, geschreven als een handboek.”
Ook over de beweringen van de Duitse onderzoekers heeft Drees iets te zeggen: “De religieuze visie wordt erg simplistisch opgevat indien het zou gaan om een verkeerde verklaring voor vreemde gebeurtenissen; het gaat in de geloofspraktijk veel meer om de vorming van gemeenschap en expressie van identiteit, om waarden en houdingen, en zo meer.”

De Duitse onderzoekers hebben niet gereageerd op herhaalde verzoeken om contact op te nemen met Nieuwscheckers.

Lichtere dino’s zwaar overdreven

Monday, June 29th, 2009

dino_brach1Door Dorette Bos

De dinosaurusgekte barstte los op maandag 22 juni 2009. De meeste Nederlandse media hielden het rustig, met titels in de trant van “Dinosaurussen waren helemaal niet zo zwaar en massief” (Elsevier) of “Dinosauriërs minder massief dan gedacht” (Nu.nl). Alleen Kidsweek bracht het als voorpaginanieuws. De buitenlandse pers ging daarentegen wel helemaal loos. Media gooiden met termen zoals ‘thinosaurus’ (Times Online) of ‘minor-saurus’ (Daily Express). The Register, Fox NewsCBBC, Xinue, the Daily Mail, iedereen leek er aandacht aan te besteden.

Wat was er nou aan de hand? Colorado State University bracht een persbericht uit over een onderzoek met een nieuwe methode om de massa – en daarmee het gewicht – van dinosaurussen te berekenen. Volgens de onderzoekers waren alle modellen die men daarvoor tot nu toe had gebruikt helemaal fout.  Zo zou een brachiosaurus in plaats van 32.000 kilo slechts 16.000 kilo hebben gewogen. Een behoorlijk groot verschil dus, dat het beeld van dino’s op zijn grondvesten deed schudden. Zo’n wetenschappelijke aardschok is een extra reden om de feiten te checken. Toch zette geen enkel medium vraagtekens bij deze berichtgeving. Uiteraard heeft Nieuwscheckers dit wel gedaan.dino_brach2

Persbericht

Laten we maar eens beginnen met het persbericht zelf. Dat ziet er behoorlijk indrukwekkend uit.  Gary Packard en zijn mede-onderzoekers laten weten dat het oorspronkelijke statistische model, gebruikt om dinomassa te meten, niet klopte. Dino’s zouden slechts de helft wegen van wat we tot nu toe dachten. Daardoor komt ook kennis over andere eigenschappen, zoals leefwijzen en voedselpatronen, op losse schroeven te staan.

Gewicht en massa

Even een korte zijsprong hier over het verschil tussen massa en gewicht. Ieder levend wezen bestaat uit een zekere massa. Deze massa geven we aan met een gewicht in kilo’s. Terwijl uw reporter met haar massa van 60 kilo op aarde 60 kilo weegt, zou zij op de maan met dezelfde massa een stuk lichter zijn. In de ruimte zou zij met dezelfde massa zelfs helemdino_skeletaal niks wegen.

In het geval van de dino’s gaat het dus niet om de lengte of hoogte van het skelet (dat staat immers vast), maar om wat daar precies omheen zat. Zaten de organen op elkaar gepropt, op ver uit elkaar? Was er een dikke vetlaag, of juist niet?

Huidige plaatjes van dino’s tonen altijd grote dikkerds die rustig rondbanjeren. Volgens dit onderzoek was dat niet het geval en zouden de dino’s juist heel dun en gespierd moeten zijn. Het vertrouwde plaatje van de ronde, volgevreten brachiosaurus zou dus vervangen moeten worden door dat van een afgetrainde brachiosaurus – denk ongeveer de helft van het beest weg.

Onderzoektyrx

Methodisch gezien zat het onderzoek als volgt in elkaar. De onderzoekers baseerden zich op een toonaangevende lijst uit 1985 met 33 soorten zoogdieren en hun gegevens. Hiervan bepaalden zij de omvang van het opperarmbeen en van het dijbeen. Vervolgens extrapoleerden zij deze gegevens en gebruikten een hoop wiskundige formules en theorieën – een allometrische vergelijking, om precies te zijn – om hier de massa van de dinosaurussen uit te berekenen.

Klinkt behoorlijk indrukwekkend allemaal. Geshockeerd door dit nieuwe beeld van de dino’s – zal Jurassic Park nooit meer hetzelfde zijn? – nam deze reporter de telefoon ter hand en belde wat experts na.

De mening van andere paleontologen

Anne Schulp, paleontoloog bij het Natuurhistorisch Museum Maastricht, vond het allemal niet zo dramatisch:  “Volgens mij is het een hoop gepuzzel met cijfers.” Schulp was het niet eens met de onderzoeksmethode, omdat zoogdieren en dinosaurussen toch echt wel twee verschillende dingen zijn. “Die vallen niet te vergelijken.”

overzich

Verschil in grootte tusen mens en brachiosaurus

Donald Henderson, paleontoloog bij het toonaangevende Royal Tyrrell Museum in Canada, was dezelfde mening toegedaan als Schulp. Ook hij vond de vergelijking tussen dino’s en zoogdieren niet kunnen: “Dinosaurussen hebben totaal andere lichaamsvormen dan zoogdieren. De staart en nek van bijvoorbeeld de brachiosaurus lijken in de verste verte niet op welk levend zoogdier dan ook.” Daarnaast rust het merendeel van het lichaamsgewicht bij dinosauriërs op de achterpoten. Bij zoogdieren is het gewicht echter gelijk over de voor- en achterpoten verdeeld. Bij olifanten – een belangrijke vergelijkingsfactor in het onderzoek – klopt de verdeling zelfs helemaal niet:  hun gewicht rust voornamelijk op de voorpoten. Toch neemt het onderzoek van Packard deze verschillen niet in acht, aldus Henderson.

Rood zijn de longen, de andere kleuren zijn luchtzakken.

Rood zijn de longen, de andere kleuren zijn luchtzakken.

Luchtzakken en vogelbotten

Maar Packard laat nog meer dingen buiten beschouwing. Hij bestudeert dino’s die behoren tot de Saurischia, de voorouders van de hedendaagse vogels. Net als vogels hadden ook zij luchtzakken in hun lichamen, en holle botten. Hierdoor zijn de lichamen van dit soort dinosaurussen lichter dan die van zoogdieren en hebben ze een groter volume. Luchtzakken dragen immers bij aan de massa. Denk een grote juten zak, voor de helft gevuld met cadeautjes. Deze zak heeft een bepaald gewicht en een bepaalde massa. Doen we er opgeblazen ballonnen bij, dan nemen het volume en de massa toe, maar het gewicht nauwelijks. De zak is tonnetje rond, maar niet zo zeer zwaarder.

Deze vogel heeft ook luchtzakken.

Deze vogel heeft ook luchtzakken.

Dino’s bestonden in alle soorten en maten. Zo was er de grote, ronde ankylosaurus, of juist de dunne, magere velociraptor. Henderson zou liever zien dat deze verschillende lichaamstypes ook mee waren genomen in het onderzoek van Packard, en dat de onderzoekers zich niet slechts gericht hadden op de omtrek van verschillende botten. Henderson: “Wat dat betreft was de onderzoeksmethode uiterst kortzichtig.”

ankylosaurus

ankylosaurus

Henderson zelf gebruikt een andere methode: hij schat de massa van dino’s aan de hand van hun volume en veronderstelde dichtheid. Dit vindt hij betrouwbaarder dan een vergelijking gebaseerd op zoogdieren. In tegenstelling tot Packard kan Henderson zijn model ook toepassen op levende dieren zoals vogels, reptielen, of olifanten, en een nauwkeurig beeld krijgen. “Ik vind de methode van Packard uiterst kortzichtig. Het geeft absoluut geen representatief beeld van de massa van dinosaurussen.”

deiyon

Deinonychus

Onderzoeksteam: Gary Packard

Een behoorlijk duidelijk oordeel dus. Maar wat vindt de onderzoeker hier zelf van? “De media hebben alles helemaal uit zijn verband gerukt,” zegt Gary Packard van Colorado State University. “Het doel van onze studie was namelijk slechts het toepassen van een statistisch model op bepaalde wiskundige gegevens – en niet per se op dinosaurussen. Wij gebruikten deze slechts als middel om ons punt te maken.”

Packard en zijn collega’s gebruikten dino’s dus om hun model te testen. Het gevestigde onderzoeksmodel klopte in hun ogen absoluut niet – waarop zij dus een verbeterde versie bedachten.

Omdat dit oorspronkelijke onderzoeksmodel de basis was voor een groot deel van het onderzoek in de afgelopen twintig jaar, kon het niet anders dat men bepaalde onderzoeken zou moeten verwerpen.

Waarom stond dit niet zo in het persbericht? “Ik heb wel wat invloed gehad op het persbericht, dus de ophef rondom dit onderzoek staat niet helemaal buiten mij. Maar voornamelijk ben ik toch bang dat de mensen van het Journal of Zoology dinosaurussen een stuk interessanter vonden dan wiskundige vergelijkingen.”

poisondino

Dilophosaurus

Toch wilde Packard nog toevoegen dat niet alleen zijn onderzoek de mensen heeft misleid. Ook de andere onderzoeken, gebaseerd op de onderzoeksmethode uit 1985 hebben mensen misleid. “Die berekeningen waren niet representatief. Er had een andere methode gebruikt moeten worden.”

Reactie Elsevier

Een hoop gegoochel en gedoe dus, met al deze studies, misinterpretaties, en experts met andere meningen. Maar toch… waarom heeft niemand anders de moeite genomen om wat experts te bellen en om dit verhaal na te trekken?

De redactie van Nu.nl heeft niet op onze email gereageerd, maar namens Elsevier mailde webredacteur Jeroen Langelaar:  “Wij als redactie zijn van mening dat het onderzoek nieuwswaardig is omdat de uitkomsten ervan de ‘feiten’ dan wel aannames met betrekking tot dinosaurussen – zoals die al decennia lang op tafel liggen – tegenspreken. Het zijn nieuwe wetenschappelijke inzichten. We publiceerden over hún onderzoek en de opvallende uitkomsten daarvan – dát vonden we nieuws.” Het verschil in mening tussen de verschillende paleontologen vond Langelaar in dit geval irrelevant .

jurp

Conclusie
Het leek baanbrekend onderzoek met verregaande gevolgen voor het paleontologische vakgebied – uiteindelijk bleek het wel mee te vallen. Gelukkig maar, want Jurassic Park was een van onze favoriete films.

NB: Deze nieuwschecker werkt als stagiaire bij Natuurwetenschap & Techniek, waar zij dit dinonieuws het eerst onder ogen kreeg en onderzocht. Voor Nieuwscheckers heeft zij dit verder uitgewerkt.

Egyptologen: graf Cleopatra zal (alweer) niet gevonden worden

Tuesday, April 21st, 2009

Door Renée Peels

Groot nieuws: ‘Graf Cleopatra mogelijk gevonden.’ Op 15 april meldde het ANP dat de week erop misschien een spectaculaire archeologische ontdekking te verwachten viel. Eindelijk, na jaren studie, onderzoek en graven zou het zo ver zijn: Cleopatra zou haar rijkdom en glorie aan de wereld tonen. Verscheidene kranten (o.a. Trouw, Volkskrant en Algemeen Dagblad) namen het ANP-bericht over, andere plaatsten dikke vraagtekens bij dit nieuws. Waar baseerden zij zich op? Nieuwscheckers ging graven.

Zahi Hawass, hoofd van de Egyptische opgravingsdienst, is er stellig van overtuigd: “Komende week vinden wij het graf van Cleopatra.” En niet alleen dat, ook haar geliefde, Marcus Antonius, zal gevonden worden. 50 kilometer naast Alexandrië, onder de tempel Taposiris Magna, liggen drie aparte schachten, hier moet Cleopatra liggen. Bewijs? 22 muntjes met afbeeldingen van Cleopatra, een vrouwenkop en een stuk van een masker.

Na een kleine speurtocht op het internet bleek echter al snel, dat dit Zahi Hawass’ derde claim is op de rustplaats van Cleopatra. Zowel in 2006 als in 2008 had de beroemde koningin al gevonden moeten worden. Met deze missers in het achterhoofd zou  iedere journalist vraagtekens moeten plaatsen bij nieuws over een dèrde claim. Bij navraag aan iedere Nederlandse Egyptoloog zou blijken dat er nog veel meer redenen zijn om deze claim te wantrouwen.

Indiana-Joneshoed

De ‘Cleopatra-muntjes’ blijken overal in Egypte te worden gevonden, en de vrouwenkop heeft geen specifieke ‘Cleopatra’-kenmerken. Het gevonden masker is zwaar beschadigd, en niets duidt erop dat het van Marcus Antonius is. Maar nog veel belangrijker: Cleopatra is (volgens oude bronnen) in een staatsgraf ìn Alexandrië begraven, en niet 50 kilometer erbuiten, waar de tempel Taposiris Magna zich bevindt.

zahi-hawassOok de reputatie van de ontdekker, Zahi Hawass, zou journalisten tot voorzichtigheid moeten nopen: Hawass staat bekend als onvermoeibaar pleitbezorger van het Egyptische archeologische erfgoed, maar ook als een praatjesmaker, die getooid met zijn onafscheidelijke Indiana-Joneshoed graag de camera’s opzoekt. De New York Times kwalificeerde hem onlangs als ‘tomb raider‘.

Vraagtekens
Niek Opten, redacteur van Wegener, had bij het lezen van het nieuwsbericht meteen twijfels. Hij belde Maarten Raven, conservator van de afdeling Egypte van het Leidse Rijksmuseum van Oudheden, die elk argument van Hawass tegensprak:  deze derde claim was compleet “uit de lucht gegrepen”. Daarna belde Opten nog om het bericht dubbel te checken met een docent Archeologie aan de Groningse universiteit, die het bericht van Hawass “grote onzin” noemde en verder niet wenste te reageren. Opten had de primeur, en plaatste op 17 april het artikel ‘Graf is niet van Cleopatra’ (o.a. in BN De Stem).

Een deel van de regionale kranten was nu met Optens artikel voorzien van een dubbel gecheckt verhaal. Maar de grotere kranten lieten niets van zich horen, op een uitzondering na. Het Reformatorisch Dagblad plaatste vier uur na Opten eveneens een kritisch bericht, met als kop ‘Vondst graf Cleopatra onwaarschijnlijk’. Jan-Kees Karels, redacteur van de Cultuurredactie van het RD, had al vraagtekens bij het oorspronkelijke bericht, maar toen hij het stuk van Niek Opten las, ging hij meteen op onderzoek uit. Ook Karels belde met Maarten Raven, en kreeg hetzelfde verhaal: “Het bewijs is flinterdun.”

Op 19 april mocht Hawass de vondst van Cleopatra’s graftombe aankondigen in het 8-uur journaal van de NOS. De archeoloog vertelt er met mysterieuze stem over zijn verwachtingen. De uitzending is echter ook kritisch. In de aanvang van het verhaal zegt de nieuwslezer: “Haar laatste rustplaats werd nooit gevonden, volgens sommige egyptologen zal dat ook nu niet gebeuren.” Ook meldt het commentaar over Hawass: “Voor de goede orde, hij zat er twee keer eerder naast.”

Egyptische autoriteiten
Twee journalisten wantrouwden bij het lezen van het oorspronkelijke nieuwsbericht direct de correctheid ervan. Ze deden hun werk, checkten en dubbelcheckten het nieuws. Waarom deed redacteur Thomas Verfuss (ANP), die het oorspronkelijke bericht schreef, dit niet? Patrick Selbach, chef nieuwsdienst van het ANP, legt uit waarom het ANP niet net als de journalisten van Wegener en het Reformatorisch Dagblad aanvullende bronnen heeft geraadpleegd: “We hebben al meteen een slag om de arm gehouden. We hebben twee keer het woord ‘mogelijk’ in het artikel geplaatst, dat leek ons voldoende. Pas na de vondst zullen we eventueel andere Egyptologen vragen naar het belang ervan.” Op de vraag of er geen vraagtekens waren geplaatst naar aanleiding van twee eerdere claims van Zahi Hawass, antwoordde hij: “Het nieuws kwam van een Frans persbureau (AFP) en de bronnen waren Egyptische autoriteiten, dus hebben we het geplaatst.”

Telefoontje
Maar met een simpel telefoontje was het bericht al een stuk genuanceerder geweest. Ook Olaf Kaper, hoogleraar Egyptologie te Leiden, zegt met een brede glimlach: “Onwetenschappelijker kan het niet, de hypothese is nergens op gebaseerd.” En over Zahi Hawass: “Hij wil grote ontdekkingen doen, dat is prima. Je haalt er alle kranten mee, maar het schaadt je naam.”

Uitgangspunten
RSS
TIP ONS!
  • arbeid (6)
  • archeologie (3)
  • beurshandel (1)
  • biologie (5)
  • cultuur (6)
  • dagelijks leven (25)
  • economie (15)
  • financiën (2)
  • gezondheid (15)
  • journalistiek (3)
  • mediahype (6)
  • medisch (63)
  • milieu (3)
  • misdaad (28)
  • Multicultureel (7)
  • natuur (8)
  • oorlog (2)
  • pedagogiek (9)
  • politiek (9)
  • psychologie (30)
  • Psychopathie (2)
  • religie (5)
  • seksualiteit (5)
  • Slaap (1)
  • Social media (3)
  • Sport (2)
  • Tandheelkunde (4)
  • Technologie (5)
  • uiterlijk en gezondheid (4)
  • Uncategorized (9)
  • verkeer (6)
  • voeding (8)
  • wetenschap (58)
  • Zorg (4)
  • De Nieuwe Reporter
  • Hans van Maanen
  • Journalistiek & Nieuwe Media
  • FHJ Factcheck
  • Regret the Error
  • Snopes