journalistiek

Nieuwshoaxers: ‘We stonden ervan te kijken dat Novum het overnam’

Monday, October 15th, 2012

door: Vicki Blansjaar en Sharon van Oost

Een gezond wantrouwen jegens nieuwsberichten in de krant en op het web hadden Simon Dijkman (20), Tim Blom (19) en Valentijn Putker (23) al langer. Vooral die over slecht onderbouwde onderzoekjes. Een schoolopdracht gaf de studenten Communication and Multimedia Design aan de Hogeschool van Amsterdam de kans te testen of landelijke media klakkeloos overnemen wat zij krijgen aangeleverd. Een van hun nep-persberichten – over frituurvet als sluipmoordenaar – werd door Novum en het Nederlands Dagblad ongecheckt gepubliceerd.

„Voor het vak Cultuur en Media kregen wij de opdracht een ‘discours te ontmantelen’. Onze leraar omschreef een discours als iets wat veel mensen voor waar aannemen, maar wat helemaal niet waar hoeft te zijn”, legt Simon uit. „Wij hebben ervoor gekozen om te onderzoeken of journalisten altijd hun bronnen checken. En hoe kun je dat nu beter doen dan door een paar nep-persberichten de wereld in te sturen?” Inspiratie voor hun onderzoek deden de studenten op bij de Zuiderburen. Daar verspreidden de mannen van het satirische programma Basta twee jaar geleden een hele reeks fake berichten namens onderzoeksbureau ‘Data Driven’, zoals ‘Kiezers langer in stemhokje’ en ‘VLD-kiezers hebben de beste seks’.

Bureau WBN (Wij Bestaan Niet)
Dijkman, Blom en Putker gebruikten als dekmantel onderzoeksbureau WBN (voluit: ‘Wij Bestaan Niet’). Het nepbureau wordt in beide persberichten genoemd. Ook de Leidse hoogleraar Vincent van Driemen, die zowel het onderzoek naar levensgevaarlijk frituurvet als naar Gelderse vrouwen en hun kledingmaat  zou hebben uitgevoerd, bestaat niet. De redacteur die nog geen belletje hoort rinkelen, zou toch minstens wakker moeten worden bij het feit dat de Universiteit Leiden niet beschikt over een faculteit der Sociale Wetenschappen en Culturen. „Daarom stonden wij er van te kijken dat een landelijk persbureau als Novum onze berichten toch overnam”, zegt Tim. „Ook al  werden de berichten na een paar uur weer verwijderd, het betekent toch dat er een redacteur zat te slapen.” Op Blikopnieuws.nl staat overigens nog steeds dat frituurvet levensbedreigend kan zijn.

Het bericht over de kledingmaten had minder succes en werd na een half uur al ontkracht door blogger Remco Janssen van Power PR. Valentijn: „Op versvrdepers.nl, waar we dit persbericht naartoe hadden gestuurd, was iets misgegaan waardoor onze persoonlijke gegevens zichtbaar waren.” Janssen had de jongens binnen een mum van tijd ontmaskerd. Bert Brussen blogde over de hoax op dejaap.nl, een paar uur later googlede Nieuwscheckers hun namen te voorschijn. De tweets stromen binnen. „Natuurlijk hoopten we op commotie, maar dat er zoveel over gepraat zou worden in social media, hadden we nooit verwacht. Hopelijk zijn de media even flink wakker geschud.”

Nieuwe uitdaging
Klaar zijn ze er nog niet mee. „Op zijn blog somt Remco Janssen op wat wij verkeerd hebben gedaan. We weten waar het mis is gegaan en kunnen het nu beter doen”, denkt Valentijn. „Het is een uitdaging om, met de kennis die wij nu hebben, over een tijdje te testen of de media iets geleerd hebben van deze hoax. Of ze alerter zijn.”

Nieuwscheckers ontmaskert makers nepnieuws over Leids ‘frituurvetonderzoek’

Saturday, October 13th, 2012

door: Vicki Blansjaar en Sharon van Oost


Drie studenten fopten afgelopen week persbureau Novum met nepnieuws over Leids onderzoek naar levensgevaarlijk frituurvet. Nieuwscheckers achterhaalde de identiteit van de hoaxers. Onder de naam Vincent van Driemen, hoogleraar aan de ‘Faculteit Sociale Wetenschappen en Culturen’ van de Universiteit Leiden, verstuurden ze persberichten naar nieuwsredacties. Maar de Leidse Universiteit heeft geen Faculteit der Sociale Wetenschappen en Culturen. En Vincent van Driemen bestaat niet. Het is een pseudoniem voor drie studenten (‘drie men’) van de Hogeschool van Amsterdam.

De drie verstuurden op woensdag 10 oktober in totaal twee nep-persberichten naar verschillende nieuwsredacties. De frituurpan zou een sluipmoordenaar zijn, vertelt de fictieve hoogleraar in het eerste bericht. Voor de Consumentenbond onderzocht hij de kwaliteit van frituurvet in ruim vijftienhonderd huishoudens. Het grootste probleem: de meeste mensen vinden het een vervelend karwei om het vet te vervangen. Uit het tweede onderzoek, voor webshop Zalando, blijkt dat vrouwen uit Gelderland geen idee hebben welke kledingmaat ze hebben.

Hoax grondig aangepakt

De studenten Communicatie en Media Design pakten de hoax grondig aan. In de persberichten wordt verwezen naar een speciaal daarvoor gebouwde website van het fictieve onderzoeksbureau WBN (inmiddels offline) en staan contactgegevens van de onderzoeker. Het opgegeven telefoonnummer geeft echter geen gehoor en ook de website roept vraagtekens op. De link www.wbnonderzoek.nl.vu verwijst met de afkorting ‘VU’ naar de Vrije Universiteit van Amsterdam en niet naar de Universiteit Leiden.

Genoeg reden om het persbericht te wantrouwen dus, zeker omdat de onderzoeker niet bereikbaar was om het nieuws toe te lichten. Toch pakte Persbureau Novum het bericht over het frituurvetonderzoek op en meldde: ‘Frituurvet soms levensbedreigend’. Even later verscheen het nieuws op de website van het Nederlands Dagblad, een van de afnemers van Novum. Wat ging er mis?

Gmail-account

Volgens nieuwsregisseur Ton Smith van Novum had het persbericht nooit opgepakt mogen worden: ,,De redacteur in kwestie heeft zitten slapen. Iemand heeft heel erg op zijn kop gekregen.” Dat de redacteur het persbericht niet heeft nagebeld, is niet het grootste probleem. Volgens Smith ging het al fout toen het bericht van een Gmail-account in de inbox van Novum kwam. ,,Berichten van Gmail- of Hotmail-accounts zijn onbetrouwbaar, als redacteur hoort je nieuwstikker dan niet te af te gaan.”

Op de vraag hoe hoaxes voortaan kunnen worden opgemerkt, antwoordt Smith dat dit soort fouten haast nooit worden gemaakt. ,,Het was een toevalstreffer. Heel af en toe gaat het mis. Op 1 april zijn onze redacteuren bijvoorbeeld altijd extra gewiekst. We gaan zorgvuldig te werk en checken alles wat we publiceren, maar dit had niet mogen gebeuren.”

Novum ontdekte de fout via opinieplatform dejaap.nl, van journalist Bert Brussen. ,,We hebben het nieuwsbericht toen direct ingetrokken.” Omdat het Nederlands Dagblad het bericht al op de website van de krant had geplaatst, nam Novum telefonisch contact op met de redactie, zodat het bericht van de website kon worden verwijderd. ,,Dat leek ons wel zo chique, het gaat ons erg aan het hart.”

Maandag update: Nieuwscheckers spreekt de drie HVA-studenten over de achtergrond van de hoax.

Inbrekers lezen vakantietweets, beweert beveiligingsbedrijf

Thursday, November 24th, 2011

door: Sean van der Steen en Marleen Stelling 

‘Fijne vakantie!’, twittert @inbreker aan de nietsvermoedende huiseigenaar die zojuist een vakantietweet plaatste. Verhalen over inbrekers zijn populair in de media en bovendien al zo oud als de weg naar Rome. Maar ze zijn niet altijd waar. Inbrekers lezen de kranten (niet) op zoek naar rouwadvertenties en ze merken je voordeur (niet) met krijt. Nu is het de beurt aan social media. Volgens het Reformatorisch Dagblad gebruikt ongeveer 80 procent van de inbrekers social media om onbewaakte huizen op te sporen. Nieuwscheckers concludeert: het zou kunnen, maar betrouwbaar onderzoek naar de omvang van het probleem ontbreekt. 

‘Inbreker kiest doelwit via Twitter en Facebook’, kopt de website van het Reformatorisch Dagblad op 5 oktober 2011. Journalist Pieter Ariese schrijft het nieuwsbericht op basis van de onderzoeksresultaten van het Britse beveiligingsbedrijf Friedland. Het onderzoek vindt plaats naar aanleiding van de UK Home Security Week, een week waarin aandacht gegeven wordt aan inbraakpreventie. Vijftig ex-inbrekers zou onder meer gevraagd zijn of de huidige generatie inbrekers gebruik maakt van social media bij de uitvoering van hun ‘vak’. 78 procent van de ex-inbrekers zou daarop een positief antwoord hebben gegeven.  

‘Inbrekers komen je huis leegroven’  

Herkomst en methode van het onderzoek roepen journalistieke vragen op. Het is uitgevoerd door een beveiligingsbedrijf; het staat doorspekt met tips voor inbraakalarmsystemen en raamsloten. Een groep ex-inbrekers laat zich uit over de werkzaamheden van huidige inbrekers. De ex-inbrekers geven aan wat volgens hen gevaarlijk is om als huiseigenaar te doen. En een van de gevaren, volgens de ex-inbrekers, is om op social media aan te geven waar je op dat moment bent. Nieuwscheckers neemt telefonisch contact op met beveiligingsbedrijf Friedland, maar een rapport waarin de wijze van onderzoek besproken wordt, blijkt niet beschikbaar. Meer dan het bericht op de website van het bedrijf krijgt Nieuwscheckers niet te pakken.  

Online veiligheid

Fokke & Sukke - foksuk.nl

Ook Ariese van het Reformatorisch Dagblad had zijn twijfels bij het nieuws. Hij vond de cijfers wat aan de hoge kant, maar besloot om de onderzoekswijze niet te belichten. Wel vermeldt hij dat het onderzoek gedaan is door een beveiligingsbedrijf. Ook ontdekt hij dat het onderzoek bij Sky News besproken is en besluit een expert – die in de uitzending aan bod komt – te citeren in zijn nieuwsbericht. “Sky News is een gerenommeerde media-organisatie waar journalisten hun werk doen”, verduidelijkt Ariese. “Als het een groter artikel in de krant was geworden, had ik wellicht de experts persoonlijk benaderd. Voor dit nieuwsbericht op de website heb ik dat niet gedaan.” De veiligheidsexperts die aan bod komen bij Sky News, waarvan er één werkzaam is bij Friedland en één bij Sky News zelf, krijgt Nieuwscheckers niet te spreken.  

Vertaalslag  

Het is niet de eerste keer dat er geroepen wordt dat het world wide web een gevaar kan zijn. Vanaf het moment dat internet toegankelijk is voor de gewone burger, is internetprivacy een heikel punt. Nicknames doen al snel hun intrede en de echte privacyfreaks versleutelen hun IP-adres zodat ook de gevorderde internetgebruiker in het ongewis blijft over hun identiteit. Met de komst van geotagging, het toevoegen van een locatie aan een bericht of foto, is ook je realtime whereabouts geen geheim meer – mits je gedwee invult waar je bent. Voor inbrekers kan dit een buitenkansje zijn om uit te vinden waar hun toekomstige slachtoffer zich bevindt.  

Maar hoe groot is die kans? Roy Johannink, senior adviseur bij veiligheidsadviesbureau VDMMP, die zijn twijfels al eerder uitte op weblog Frankwatching: “Dat is niet te zeggen, want er is geen onderzoek naar gedaan. Het Britse onderzoek vraagt ex-inbrekers of ze gebruik zouden maken van social media, en ongeveer 80 procent zegt ja. Vervolgens komt dat in het nieuws terecht als ‘80 procent van de inbrekers gebruikt social media’. Dat is precies een vertaalslag die niet mag worden gemaakt. Als ik jou vraag: ‘Kun je met de auto naar je werk?’ en je zegt ‘ja’, betekent dat niet dat je dat daadwerkelijk doet.”

Preventie 

De voorziening tot samenwerking Politie Nederland (vtsPN), waarin alle regionale korpsen en de KLPD vertegenwoordigd zijn, kent geen cijfers over inbrekers en hun gebruik van social media. Judith van der Zwan, woordvoerder bij politie Haaglanden, vertelt Nieuwscheckers dat de politie vooral actief is op het gebied van preventie. “In de wintermaanden wijzen we op het goed verlichten van je huis, en in de zomermaanden wijzen we op het gevaar van een ‘ik ben op vakantie’-voicemail. Ook waarschuwen we voor het ophopen van post voor de deur. Ik weet van geen onderzoek naar social media en inbrekers. Het lijkt me ook erg moeilijk te onderzoeken.”  

Journalist Pieter Ariese trekt de representativiteit van de vijftig ex-inbrekers voor het ‘inbrekersgilde’ in twijfel en weet geen gedegen onderzoeksrapport te achterhalen, maar besluit toch de resultaten te publiceren. “In het kader van een experiment van onze redactie met webverrijking”, zo zegt hij zelf. “Als webredactie zoeken we naar content die interessant is voor onze achterban. Voor mij was het signaal (pas op met het plaatsen van informatie op social media, inbrekers lezen mee) genoeg om het onderzoek mee te nemen. Veel mensen maken gebruik van social media, maar zijn zich niet bewust van de risico’s. Ik vind dat het ook mijn taak als journalist is om bepaalde ontwikkelingen te signaleren en om daarover te schrijven.”

Uitgangspunten
RSS
TIP ONS!
  • arbeid (6)
  • archeologie (3)
  • beurshandel (1)
  • biologie (5)
  • cultuur (6)
  • dagelijks leven (25)
  • economie (15)
  • financiën (2)
  • gezondheid (15)
  • journalistiek (3)
  • mediahype (6)
  • medisch (63)
  • milieu (3)
  • misdaad (28)
  • Multicultureel (7)
  • natuur (8)
  • oorlog (2)
  • pedagogiek (9)
  • politiek (9)
  • psychologie (30)
  • Psychopathie (2)
  • religie (5)
  • seksualiteit (5)
  • Slaap (1)
  • Social media (3)
  • Sport (2)
  • Tandheelkunde (4)
  • Technologie (5)
  • uiterlijk en gezondheid (4)
  • Uncategorized (9)
  • verkeer (6)
  • voeding (8)
  • wetenschap (58)
  • Zorg (4)
  • De Nieuwe Reporter
  • Hans van Maanen
  • Journalistiek & Nieuwe Media
  • FHJ Factcheck
  • Regret the Error
  • Snopes