Door Mirjam van Spelde

‘Oversized tas trendy maar gevaarlijk’, kopt Nu.nl op vrijdag 20 mei. De grote tassen, die de laatste paar jaar een geliefde accessoire zijn bij celebrity’s en fashionista’s, zouden volgens de nieuwssite de tassenroof in Groot Brittannië met 25 procent hebben doen toenemen. Bovendien vergroten ze daardoor het risico op fraude met persoonsgegevens: die tassen zittten immers vol met creditcards en bankafschriften. Aldus fraudeonderzoekers - die toevallig ook verzekeringen verkopen aan mensen die bang zijn het slachtoffer te worden van fraude.

Het maxi-tasverhaal blijkt een geval van slecht kopiëren van een onbetrouwbare primaire bron. Te beginnen bij Pauline van Lintel van Nu.nl, die haar artikel over de maxi-tassen overnam van de Britse Metro. In het artikel van Van Lintel wordt naast bovenstaande informatie vermeld dat de onderzoekers erachter kwamen dat maar liefst driekwart van de vrouwen papieren in hun tas stoppen met naam, geboortedatum en adres en dat de helft geen idee heeft wat iemand nodig heeft om de identiteit van een ander te stelen. Ook mannen die handtassen dragen zouden een verhoogd risico lopen op identiteitsfraude. Een op de tien mannen heeft al zo’n tas en 60 procent geeft toe gevoelige informatie bij zich te dragen.

Bij navraag van Nieuwscheckers blijkt dat Van Lintel haar artikel alleen gebaseerd heeft op de Britse Metro. Wanneer we echter een blik werpen op dit artikel blijkt dat er een fout is gemaakt bij het overnemen. De strekking is grotendeels hetzelfde. Maar waar Van Lintel de 25 procent toename van tassenroof direct koppelt aan de maxi-tassen, schrijft de Britse Metro die toe aan tassen in het algemeen. Maar ook Metro vergaloppeert zich, net als de zes andere Britse nieuwsmedia die over het onderwerp berichtten:  het persbericht waarop de artikelen zijn gebaseerd is namelijk niet opgesteld door onafhankelijke onderzoekers, maar door fraudeverzekeringsbedrijf CPP (Card Protection Plan).

Experts of verkopers

De commerciële aard van de nieuwsbrengers wordt in geen van de artikelen genoemd. Bij Nu.nl heten zij bijvoorbeeld ‘onderzoekers’, en in de Britse Telegraph worden ze aangeduid als ‘ID fraud prevention experts’.

CPP-woordvoerder Kerry D’Souza, die de nieuwsconsument voorhoudt dat je identiteit net zo waardevol is voor een dief als je autosleutels en je portemonnee, krijgt in de meeste artikelen de titel fraude-expert. Een blik op haar LinkedIn-profiel vertelt ons echter dat zij ‘Senior Product Executive’ is bij CPP. Bovendien werkt ze sinds 2004 bij verzekeringsmaatschappijen en studeerde ze antropologie. Fraude-expert is daarom een nogal inventieve term te noemen.

Op basis van andere artikelen over onderzoeken van CPP vermoedde Nieuwscheckers dat ook dit onderzoek over de maxi-tassen werd uitgevoerd door enquêtebureau Tickbox. De website van Tickbox beloont invullers met prijzen en belooft potentiële klanten dat de Tickbox-professionals hun klanten helpen om de vragen zo op te stellen dat de invuller de de meningen geeft die de klant wil horen: ‘A team of highly experienced Research, Marketing and PR professionals will advise on framing the right questions to get the attitudes and opinions you need.’ Tijd om navraag te doen bij CPP.

Even terugrekenen

De vragen van Nieuwscheckers aan CPP worden beantwoord in een vriendelijke mail van Eoghan Hughes, van pr-bureau Band & Brown. Hij stuurt het  persbericht en bevestigt dat het ‘onderzoek’ inderdaad is uitgevoerd door Ticketbox. “Er zijn 1176 volwassen ondervraagd”, aldus Hughes. Via deze 1176 mensen denkt Hughes uitspraken te kunnen doen over de gehele Britse samenleving.

Volgens het persbericht van CPP (niet online) draagt 83 procent van de vrouwen persoonlijke documenten bij zich. Dat lijkt logisch: een rijbewijs moet een autorijder toch altijd op zak hebben? Bovendien wordt in veel van de nieuwsmedia genoemd dat 1,3 miljoen vrouwen hun paspoort dagelijks bij zich dragen. 1,3 miljoen: waar komt dat getal vandaan? “4,4 Procent van de onderzochte vrouwen vertelde hun paspoort dagelijks bij zich te dragen”, aldus Hughes. “Volgens de officiële landelijke statistieken is de vrouwelijke populatie in de UK 30.162.000. 4,4 Procent hiervan is 1.327.128.” Even terugrekenen leert ons echter dat die 1,3 miljoen is gebaseerd op de antwoorden van ongeveer 26 vrouwen, als ongeveer de helft van de respondenten vrouw was. 4,4 Procent van 588 is immers 25,9.

Ook het belang van de omvang van de tassen komt op losse schroeven te staan. De maxi-tas, zo schrijft CPP, stelt vrouwen in hoge mate bloot aan fraude. In een adem wordt daarna de toename van tassenroof vermeld tot 700.000 gevallen, 25 procent meer dan vorig jaar. De cijfers zijn gebaseerd op de British Crime Survey, van 2008 tot 2009. Dat klinkt betrouwbaar, maar kijken we naar de bijgevoegde noot in het persbericht en naar de Survey, dan zien we dat deze toename toe te schrijven valt aan diefstallen van personen, en niet alleen aan tassenroof. En zo ontstaat er een heus ravijn tussen het bericht van Nu.nl en de feiten. Dit ravijn wordt nog groter als uit de British Crime Survey van het jaar 2007 tot 2008 blijkt dat het aantal diefstallen van personen met 16 procent afnam, terwijl de grote tassen ook toen al populair waren.

Uitspraken die Eoghan Hughes deed in zijn mail aan Nieuwscheckers doen de relatie tussen de maxi-tassen en de misdaadcijfers ook geen goed. Hughes: “In ons onderzoek stelden wij niet dat vrouwen die handtassen dragen vaker het slachtoffer zijn geworden van diefstal, maar dat zij een grote kans hebben om het slachtoffer van diefstal te worden, vooral door de hoeveelheid persoonlijke informatie die ze bij zich dragen.” Nu gaat het dus ineens om handtassen in het algemeen? Wanneer Nieuwscheckers opmerkt dat persoonlijke documenten ook in kleine tassen passen, antwoordt Hughes:  “Ons onderzoek wees uit dat vrouwen die middelgrote of grote tassen dragen meer geneigd zijn om persoonlijke informatie met zich mee dragen en hun tassen minder vaak uitruimen. ” Middelgroot? Waarom dan die nadruk op maxi-tassen? “Wij hebben het gelijkwaardig over de risico’s voor mannen”, aldus Hughes. Een blik op het persbericht laat echter zien dat dit absoluut niet het geval is.

Bangmakerij

Dit is niet de eerste keer dat CPP een maatschappelijk fenomeen op creatieve wijze in elkaar knutselt. Eerder bleken cijfers over de slachtoffers van fraude niet te kloppen. Ook speelt CPP vaker in op de emoties en angsten van mensen. “Bovendien zullen deze cijfers niet afnemen”, vertelt Kerry D’Souza eerder dit jaar in artikelen op MailOnline en PC1News over het fraudeonderzoek. “Dat is niet verrassend als je kijkt naar de wanhopige acties van sommige mensen gedurende de recessie.” Op de vraag of de uitspraken een manier zijn om meer klanten te lokken, zegt Hughes: “70 procent van de mensen zei te verwachten dat fraude erger zal worden door de crisis.” Een knap staaltje bangmakerij. CPP probeert mensen producten te verkopen door hen angst in te boezemen en gebruikt de nieuwsmedia als goedkope reclamefolder.

Update (15 juni 2009)

Waarom heeft Nu.nl niet gecheckt wat precies de oorsprong was van het nieuws over de gestolen maxi-tassen? Pauline van Lintel, die het bericht schreef, reageert: ‘De reden waarom ik niet heb nagezocht van wie het bericht oorspronkelijk afkomstig was, is omdat wij bij NU de gewoonte hebben om stukjes van andere media te herschrijven, te voorzien van een bronvermelding en op de eigen site te plaatsen. Hierbij wordt ons aangeleerd en op het hart gedrukt om vooral zo dicht mogelijk bij de originele bron te gaan zitten, maar alles checken en nalopen is in verband met de tijdsdruk en de manier van werken waar NU ook om bekend staat, niet mogelijk of wenselijk. Natuurlijk bestaat het gevaar dat er op deze manier onjuistheden insluipen en als wij daarop gewezen worden zijn wij daar natuurlijk dankbaar voor en zullen wij onze fouten natuurlijk onmiddellijk en zoveel mogelijk proberen recht te zetten.’

Door Eveline aan de Wiel

Allochtone ouders die hun kinderen in Marokko of Turkije naar school sturen, frauderen op grote schaal met kinderbijslag, zo meldde RTL Nieuws op vrijdag 13 maart. Van de Marokkaanse gezinnen zou 54 procent frauderen, van de Turkse 31 procent. Ook andere media berichtten over deze massale fraude. Het zou allemaal blijken uit een steekproef van de Sociale Verzekeringsbank (SVB). Maar met die ‘enorme fraude’ valt het wel mee: het blijkt te gaan om vermoedens van fraude bij slechts 1,4 procent van het totaal aantal bijslagkinderen in Turkije en Marokko.

De primeur was voor de GPD, die een vertrouwelijk rapport van de SVB in handen had gekregen. GPD-journalisten Jan Salden en Rudi Buis schreven over een vermoedelijke fraude van tientallen gezinnen die dubbele kinderbijslag krijgen voor kinderen in Marokko en Turkije. Dat klopte. Het bericht verscheen breeduit in de GPD-kranten. Andere media konden niet achterblijven, maar hadden niet de beschikking over het rapport. En toen ging er iets fout.

Opgeklopt
SpitsNieuws pakte groot uit met de kop ‘Enorme fraude kinderbijslag’ en de alarmerende eerste zin: ‘De SVB heeft een geheim gehouden rapport waaruit blijkt dat Marokkanen en Turken massaal frauderen met kinderbijslag’. Pardon? Dat is heel wat anders dan de ‘tientallen gezinnen’ van Jan Salden en Rudi Buis.
Ook bij Elsevier ging het fout. Webredacteur Maartje Willems zette in een kader onder de kop ‘fraude’ een aantal zaken op een rijtje: “In totaal kost de ‘buitenlandse kinderbijslag’ jaarlijks 40 miljoen euro, zo blijkt uit Kamervragen die de VVD heeft gesteld. De meeste uitkeringen gaan naar Turkije en Marokko. Uit een steekproef van de SVB bleek vorig jaar dat 54 procent van de Marokkaanse gezinnen en 31 procent van de Turkse gezinnen mogelijk fraudeert.” 

Maar ook GPD-krant het Brabants Dagblad bracht het nieuws groter dan het was. De kop ‘Grote fraude kinderbijslag’ stond tussen aanhalingstekens, maar in het bericht zelf en in het achtergrondartikel van diezelfde dag komt dit citaat niet voor. De krant meldde wel correct dat het om tientallen gezinnen zou gaan en om ‘mogelijke’ fraude, maar de kop miste die belangrijke nuance. Ook de precieze cijfers van het aantal vermoedelijke fraudegevallen ten opzichte van het totaal ontbraken. Rudi Buis van de GPD: “Wij leveren berichten aan bij aangesloten kranten, maar de redacties van die kranten mogen die berichten zelf inkorten of er een andere kop boven plaatsen. De kop ‘Grote fraude kinderbijslag’  had ik er zelf zeker niet boven gezet.”

Sommige media, waaronder BNR Nieuwsradio en De Telegraaf, besloten de woordvoerster van de SVB, Harriët Nepperus, te bellen. Nepperus stond ze uitgebreid te woord: “Wij dachten toen: oké, als we alles uitleggen, dan begrijpen ze het ook wel. Ik heb alle bellers dus steeds netjes uitgelegd dat het om een intern werkdocument ging dat niet had mogen uitlekken. Ik heb gezegd dat het onderzoek nog niet is afgerond en ik heb benadrukt dat het om een beperkte groep gaat die is onderzocht en om vermoedelijke fraude. In de gesprekken hadden de journalisten wel oren naar die nuances, maar in de stukken die ze schreven, hebben ze die toch weer weggelaten. ”

Percentages van percentages
De berichten in de media trokken ook de aandacht van de Tweede Kamer. “Bijzonder vreemd dat deze ernstige fraude niet door de SVB naar buiten is gebracht”, schreef PVV-Kamerlid Sietse Fritsma op de website van zijn partij. Ook andere Kamerleden was de berichtgeving in de GPD-kranten opgevallen.

Waar kwamen die alarmerende percentages nu precies vandaan? Op 17 maart werd er uitgebreid aandacht aan besteed tijdens het wekelijkse vragenuurtje van de Tweede Kamer. Staatssecretaris Klijnsma legde uit dat het in Marokko in totaal om 5.476 kinderen gaat en in Turkije om 2.310 van wie de ouders Nederlandse kinderbijslag ontvangen. De steekproef ging alleen om dubbele kinderbijslag: in Marokko gaat het dan om 189 kinderen en in Turkije om 182. En dat is dus maar 3,5 procent en 7,9 procent van het totaal aantal kinderen. De breed uitgemeten percentages fraude bij 54 procent van de Marokkaanse kinderen en 31 procent van de Turkse kinderen zijn weer delen van deze percentages. En dat werpt een heel ander licht op de zaak: het ging om een vermoeden van fraude bij 1,4 procent van het totaal.

Onzorgvuldig
Nieuwscheckers.nl confronteerde Maartje Willems van Elsevier met deze cijfers. Ze heeft haar bericht meteen aangepast: “De percentages heb ik waarschijnlijk overgenomen van een bericht van een persbureau. Normaal gesproken controleer ik die gegevens altijd wel, maar dit is echt een slordigheid geweest.” Ze vindt het spijtig dat ze de lezers nu een verkeerd beeld heeft gegeven. “Nu stel ik iets heel ergs, wat helemaal niet zo erg is.”  

Rudi Buis van de GPD heeft de berichtgeving op de voet gevolgd. Het was hem ook al opgevallen dat niet alle berichten klopten. “De nuance ontbreekt vaak. Ze hebben ons bericht blijkbaar niet goed gelezen. Dan ben je als journalist gewoon onzorgvuldig.” Buis laat weten dat er ook geen journalisten zijn geweest die bij de GPD om het rapport hebben gevraagd. “Dat hadden we ook niet gegeven, maar we hadden wel gerichte vragen kunnen beantwoorden, bijvoorbeeld over de precieze cijfers. Dan waren die fouten ook niet gemaakt.” Harriët Nepperus van de SVB vindt het ‘niet chic’ van de journalisten. “De berichtgeving krijgt een soort stigmatiserend effect, zo zonder die nuances.”

het bewuste SVB-rapport: Evaluatieonderzoek uitwonende kinderen Turkije en Marokko 2008.

Door Rukiye Kaya

In Gouda worden Marokkaanse jongens opgeleid tot tasjesdief. Althans, dat meldden diverse media op 20 februari. Met koppen als ‘Jonge Marokkanen leren voor tasjesdief’ en ‘Marokkanen worden opgeleid tot tasjesdief’ is de nieuwsgierigheid snel gewekt. Is in Gouda een nieuwe school geopend waar jongeren zich kunnen bekwamen in het stelen van tassen? Een onderzoekje door de nieuwscheckers wijst uit dat de Goudse politie louter op grond van vermoedens het nieuws heeft gezocht.

Het nieuws over de tasjesdievenschool blijkt afkomstig van Joep Pattijn, politiechef van het district Gouda. Het Gouds Nieuwsblad kwam als eerste met een bericht waarin te lezen is dat Pattijn heeft gezegd dat “jonge Marokkanen in Gouda oefenen om zich bekwaam te maken in het stelen van tassen.” Het bericht gaat verder met de mededeling dat Patijn had toegelicht “dat de politie tijdens een routinecontrole had gezien dat Marokkaantjes op een parkeerterrein aan het oefenen waren hoe fietsers te beroven van hun tas.”

Het nieuws is vervolgens overgenomen door RTV West. Op de site meldt de omroep dat het zou gaan om “een geheime operatie” van de politie, waarbij is “waargenomen hoe jonge Marokkanen bij elkaar op de fiets aan het oefenen waren om fietstassen te openen.”

In een radio-interview op RTV West heeft Pattijn het over “een van onze acties” en zegt daarbij “ik ga daar verder niet op in”. Wel vertelt hij wat de politie heeft waargenomen. Daarbij spreekt hij over “een oefenterreintje” waar “Marokkaanse jongeren aan het oefenen waren.” Daarbij wekt hij de indruk dat het gaat om meerdere waarnemingen, want hij zegt: “Die jongens zaten op de fiets, soms alleen, soms met zijn tweeën.”

Ook persbureau ANP pikt het nieuws op en produceert een bericht dat door onder meer De Telegraaf, Algemeen Dagblad, Nu.nl en de Volkskrant wordt ovegenomen. In dat bericht staat dat het volgens districtschef Pattijn ging om “een controle” waarbij hij “een aantal jongeren betrapte op een parkeerterrein.”

Elsevier brengt het nieuws ook en heeft ter controle gebeld met politievoorlichter Yvette Verboon. In het Elsevier-bericht staat dat het volgens haar gaat om “Marokkaanse jongens van een jaar of 11, 12.”

Vragen
De berichten roepen een aantal vragen op. Hoe weet de politie dat het ging om Marokkaanse jongeren? En hoe weet de politie de leeftijd van de jongeren? En waarom is de politie zo zeker dat het een oefening was en geen spelletje dat de jongens speelden? Elsevier en RTV West meldden immers dat de jongens niet zijn aangehouden. Heeft de politie hen dan wel aangesproken en naar hun herkomst en leeftijd gevraagd?

Bovendien geven de berichten tegenstrijdige informatie. Zo melden sommige media dat de jongens gesnapt werden tijden een geheime operatie van de politie, terwijl andere media melden dat het ging om een routinecontrole. Om de berichten te verifiëren hebben de nieuwscheckers gesproken met politievoorlichter Verboon en districtschef Pattijn die de media te woord hebben gestaan.

Marokkanen?
Politievoorlichter Verboon maakt duidelijk dat de politie niet heeft gesproken met de betreffende jongens: “De politie heeft ze niet aangesproken of achtervolgd.” Dat roept de vraag op hoe de politie dan kan weten dat het Marokkaanse jongens waren. De gesprekken met Verboon en Patijn maken duidelijk dat de politie dat helemaal niet hard kan maken.

Verboon: “We dénken dat die jongens van Marokkaanse afkomst zijn. De politie heeft de jongens niet aangesproken. We moeten nog uitzoeken wie die jongens precies zijn.” Pattijn: “Op basis van het signalement concluderen we dat de jongens Marokkaans zijn.”

Desondanks heeft Pattijn tegen journalisten gezegd dat het Marokkaanse jongens waren. Waarom? Pattijn: “Journalisten vinden het uitermate interessant om te vragen naar de achtergrond van die jongens. Ik heb daarom verteld dat het hier om Marokkaanse jongens gaat.”

Waarom vond hij het noodzakelijk om dat te vermelden? “ Mensen kunnen dan beter op hun hoede zijn als ze tijdens het fietsen merken dat ze benaderd worden door Marokkaanse jongens. Ik heb het echter doorgaans over jonge Gouwenaars.”

Hoewel de politie in de publiciteit steeds bevestigde dat het om Marokkaanse jongens zou gaan, wilde Pattijn niet stigmatiseren volgens politievoorlichter Verboon: “Hij wil echt niet stigmatiseren en het gaat hem er niet om of die jongens Marokkaans zijn.De politiechef wilde puur een signaal afgeven zodat mensen beter op hun fietstassen gaan letten.” Ook Pattijn meent dat hem geen blaam treft: “Als er gestigmatiseerd wordt, dan doet de Marokkaanse gemeenschap dat, door steeds discussies over stigmatisering op te roepen.”

Oefening of spel?
Het feit dat de politie niet met de jongens heeft gesproken roept ook de vraag op hoe de politie dan zo zeker kan zijn dat het ging om een oefening in tasjesroof. Als het om elf- en twaaljarigen ging, zoals de politie meldde, zou het ook een spel kunnen zijn dat deze jongens van basisschoolleeftijd speelden. Of was er een oudere jongen die hen de kneepjes van het vak leerde?

Dat laatste was in elk geval niet het geval, want Verboon verklaart: “Er was niet een oudere persoon aanwezig bij die jongens.”

Wat heeft de politie dan precies gezien? Bij het beantwoorden van die vraag neemt Pattijn zelf het woord ’spel’ in de mond: “Op twee februari heb ik gezien dat drie jongens een soort spel deden. Wij hadden echter de indruk dat ze aan het oefenen waren.” Ook Verboon neemt het woord ’spel’ in de mond : “De politie heeft een aantal jongens gezien tijdens een surveillance die een soort spel deden.”

Volgens Verboon heeft de politie vervolgens geconcludeerd dat de jongens aan het oefenen waren voor tasjesroof: “De politie weet hoe fietsers beroofd worden. Twee jongens gaan dan naast een fietser fietsen om zodoende de fietstassen leeg te halen. Die jongens die gezien zijn, waren een soort spel aan het doen, waarbij het er op leek dat ze fietsers aan het beroven zijn. We hebben het toch serieus genomen en een waarschuwing afgeven omdat het aantal tasjesroven zijn toegenomen.”

Geheime operatie of surveillance?
RTV West meldde dat de jongens waren gezien tijdens een geheime operatie van de politie, terwijl het Gouds Nieuwsblad repte van een routinecontrole. Politiechef Pattijn en politievoorlichter Verboon spreken elkaar wat dat betreft tegen. Verboon zegt: “Het was tijdens een surveillance dat die jongens gezien zijn”.

Pattijn vertelt daarentegen dat het om een geheime operatie ging en niet om een gewone surveillance: “Ik en een paar collega’s hebben tijdens die geheime operatie die jongens geobserveerd en geconcludeerd dat ze aan het oefenen waren om fietsers te beroven”. Wat die geheime operatie inhoudt wil hij niet zeggen: “Ik wil niet veel vertellen over die geheime operatie, omdat anders het werk wordt ondermijnd.” Geheime operatie of niet, Pattijn bevestigt dat de verdachte ‘oefening’ slechts één keer is waargenomen.

Conclusies
Het verhaal van Marokkaanse jongens die worden opgeleid tot tasjesrovers, blijkt te zijn gebaseerd op aannames van de politie. Agenten hebben een incident waargenomen dat leek op een spel, maar waaruit ze de conclusie hebben getrokken dat jongens aan het oefenen waren voor het bestelen van fietsers. Of de jongens daadwerkelijk dat doel voor ogen hadden, kan de politie niet met zekerheid zeggen.

De politie kan ook niet met zekerheid zeggen dat het ging om Marokkaanse jongens, want ze hebben de jongens niet gesproken. Op basis van hun uiterlijk heeft de politie geconcludeerd dat het ging om Marokkaantjes.

De media hebben de opmerkelijke beweringen al te gemakkelijk overgenomen. Er zijn geen kritische vragen gesteld over het waarheidsgehalte van het verhaal van Pattijn.