oorlog

Kopie- en plaknieuws over Khorasan

Monday, October 13th, 2014

door: Ivo Terpstra en Tobias van der Valk

De afgelopen weken dook in de Nederlandse media plotsklaps de naam van de mysterieuze Syrische terreurgroep ‘Khorasan’ op. Onder andere het Algemeen Dagblad, Trouw, De Telegraaf en de Volkskrant berichtten meermaals over deze nieuwe angstaanjagende groep ‘Al-Qaida veteranen’ die een ‘even grote bedreiging voor de Verenigde Staten vormen als ISIS’. Nu, ruim drie weken later, is de naam weer net zo snel uit de nieuwskoppen verdwenen als hij was verschenen. Vrijwel niemand blijkt  van deze groep te hebben gehoord. Khorasan heeft alle kenmerken van een hoax.

De naam Khorasan verschijnt voor het eerst in de media op 13 september op de websites van de Volkskrant, Trouw en het AD. Het AD kopt: ‘Terreurcel Khorasan grotere bedreiging voor VS dan IS.’ De berichten zijn gebaseerd op een persbericht van Associated Press (AP). Meerdere anonieme hoge Amerikaanse functionarissen spreken hierin van een ‘acute dreiging voor de VS van een nieuwe terreurgroep, gestationeerd in Syrië’. De groep zou ‘directe en vergevorderde plannen’ hebben ‘om commerciële vluchten aan te vallen met nieuwe, effectievere methoden’.

Kritiek

Op 21 september is er plots een explosie aan berichten over Khorasan. Er verschijnen stukken op de sites van de Volkskrant, het AD, De Telegraaf, Trouw, Het Parool, NOS, ANP en RTL. Aanleiding is een groot artikel in de New York Times dat de groep gevaarlijker noemt dan IS.

Diezelfde dag verschijnt er ook voor het eerst kritiek op de berichtgeving over Khorasan. De Amerikaanse journalist Aron Lund is een van de eersten die op Twitter meldt dat Khorasan helemaal geen eigen terroristische groep is, maar onderdeel van Jabhat Al-Nusra, de Syrische afdeling van Al Qaida. Onder meer MSNBC-correspondent Richard Engel en nieuwswebsite Buzzfeed bevestigen dit diezelfde dag via Twitter.

Terwijl de Amerikanen inmiddels begonnen zijn met het bombarderen van Syrië, met naar eigen zeggen Khorasan als belangrijkste doelwit, blijft de scepsis groeien. Foreign Policy-journalist Shane Harris schrijft een zeer kritisch stuk waarin wordt gesteld dat er volgens zowel Amerikaanse counterterrorisme-officials als president Obama “geen geloofwaardige informatie” is dat de militanten daadwerkelijk een aanval op de VS voorbereiden. Kort daarna presenteert journaliste Jenan Moussa van de Arabische nieuwszender Al Aan TV harder bewijs dat Khorasan inderdaad een onderdeel is van Jabhat Al-Nusra en in feite niet bestaat.

Toch berichten Nederlandse kranten in navolging van de New York Times nog tot 29 september uitvoerig over Khorasan. Meerdere malen worden Amerikaanse officials gequote over het directe gevaar dat de groep vormt voor het westen. Vervolgens valt het even stil.

Pas op zaterdag 4 oktober publiceert de Volkskrant een uitgebreid, sceptisch artikel: ‘Khorasan: zo’n enge groep kwam de VS wel erg goed uit.’ Het stuk stelt de vraag: ‘zijn we er weer ingetuind?’, doelend op een Amerikaans mediaoffensief om bombardementen op een niet-IS strijdgroep in Syrië te legitimeren. Het artikel is gebaseerd op kritiek die in de internationale media dan al tot een hoogtepunt is gekomen.

NRC negeerde Khorasan

De vraag is hoe het kan dat een verzonnen terreurgroep bijna drie weken lang de Nederlandse pers kan beheersen zonder dat daar kritische vragen bij werden gesteld. ‘Een mediahype’, zegt Toon Beemsterboer, buitenlandcorrespondent bij NRC-Handelsblad. ‘Als men zich een beetje verdiept had in het onderwerp, hadden ze kunnen weten dat Khorasan niet bestaat. De Amerikanen zeiden al veel langer dat er terreurgroepen in Syrië actief waren onder de noemer Al-Nusra. Nu hebben ze er heel slim een sexy naampje aan gegeven, waarna er de wildste geruchten de ronde deden.’ NRC deed daarom, als een van de weinige kranten in Nederland, vrijwel niets met het nieuws over Khorasan.

IS-expert en journalist Abdou Bouzerda (VPRO-Radio1 en Vrij Nederland) is ook kritisch: ‘We weten dat er een grote terreurdreiging komt vanuit Syrië. Daar zijn de Amerikanen eigenlijk altijd heel consequent in geweest. Wat er nu is gebeurt, is dat de Amerikaanse veiligheidsdiensten een allang bekende terreurgroep gewoon een nieuwe bijnaam hebben gegeven, die is vervolgens opgepikt door de media en dat is een eigen leven gaan leiden.’ Volgens Bouzerda hadden journalisten zich terughoudender kunnen opstellen. ‘Ik vind het gek dat er veel over geschreven wordt. Er is heel weinig informatie over bekend. Het is zeer glad ijs waar journalisten zich op begeven.’

Reactie AD

Journalist Tobias Den Hartog was een van de journalisten die voor het AD over Khorasan schreef. Hij vindt dat zijn krant verplicht was om iets met het nieuws te doen. ‘Er kwam een waarschuwing van de Amerikaanse luchtvaartautoriteit, dus het werd relevant om over te praten.’ Den Hartog kan zich niet vinden in de kritiek dat zijn krant voorzichtiger had moeten zijn. ‘Ik sta nog steeds achter mijn stuk. Ik heb wel wat over twijfels gelezen, maar ik kon geen gezaghebbende bron vinden die dit ondersteunde. Ik heb het daarom niet meegenomen.’

De berichtgeving over Khorasan lijkt voornamelijk een overschrijfoefening te zijn geweest, waarbij de Nederlandse kranten te weinig eigen bronnen hebben geraadpleegd om het nieuws te controleren. Hoewel er een schaarste aan informatie was, bleken er al snel concrete aanwijzingen te zijn dat er belangrijke delen van het verhaal over Khorasan niet klopten. Nederlandse media hadden dit kunnen en misschien ook wel moeten weten. Toch blijft het een dilemma, denkt ook Bouzerda: ‘De strijd rond Syrië en IS leeft. Ik snap de overweging om hierover te berichten. Maar je moet als journalist uitgaan van de informatie die je gegeven wordt. In dit geval was dat heel weinig. Dan moet je heel voorzichtig zijn.’

300 duizend vluchtende Jezidi: hoe betrouwbaar waren de bronnen?

Friday, October 10th, 2014

door: Yoran Custers en Tess Roelofsen

300 duizend Jezidi op de vlucht, tienduizenden in het Sinjar-gebergte, honderden vrouwen en kinderen levend begraven en tientallen doden op straat. Een situatie die alles behalve overzichtelijk was en voor media nauwelijks controleerbaar, maar waarover gruwelijke berichten zijn verspreid. Wat is er waar van deze verhalen en waar zijn de bewijzen?

Op 10 augustus meldde Mohammed Shia Al-Sudani, de Iraakse minister van Mensenrechten, aan persbureau Reuters dat er in Irak 500 Jezidi-vrouwen en -kinderen zouden zijn vermoord door de Islamitische Staat (IS). Velen van hen zouden levend zijn begraven. Daarnaast zouden honderden vrouwen zijn ontvoerd om als slaaf te werken. De Iraakse minister zou beschikken over beeldmateriaal dat deze gruwelijkheden onomstotelijk bewijst.

Op de vraag of dit beeldmateriaal daadwerkelijk bestaat, ging Reuters niet in. Alternatieve stemmen werden niet aangedragen. Desalniettemin namen verschillende internationale media dit bericht over, zonder aandacht besteden aan het feit dat de uitlatingen van de minister in het persbericht niet of nauwelijks zijn geëvalueerd. Ook in Nederland dook het bericht overal op: van NU.nl tot NRC Handelsblad.

Wat er waar is van de uitspraken van Al-Sudani, is volgens oorlogsjournalist Jan Eikelboom (Nieuwsuur) niet geheel duidelijk: ‘Dat wil niet zeggen dat het niet gebeurd is, maar harde, onafhankelijke bewijzen zijn er niet. Alleen een aantal oncontroleerbare ooggetuigenverklaringen.’ Wel heeft de Amerikaanse academicus Matthew Barber, schrijvend voor Syria Comment, vanuit Irak het slavenverhaal op Twitter bevestigd.

Op diezelfde 10 augustus sprak National Public Radio met de Iraakse plaatsvervangende minister van Mensenrechten, die het getal 500 nuanceerde: ook mensen die waren gestorven wegens gebrek aan eten en drinken waren hierin opgenomen. Ook vond hij het lastig te zeggen hoeveel vrouwen er waren ontvoerd om als slaaf te moeten werken.

Kamil Amin, woordvoerder van het Iraakse ministerie van Mensenrechten, beaamde dit tegenover CNN: ‘It’s difficult to be accurate about these numbers, but initially we have reported 500 Iraqi Yazidis have died from either ISIS direct killings or from starvation and dehydration.’ CNN vermeldde niet in staat te zijn om het genoemde dodental en de bewering dat Jezidi levend waren begraven te verifiëren.

Slachtoffers
Volgens Judit Neurink, correspondent in Noord-Irak voor onder andere Trouw, is het bovendien een tactiek van de IS om angst en verwarring te zaaien: ‘De verhalen over geweld waren voldoende om duizenden (…) op de vlucht te doen slaan, waarna hun dorpen en steden eenvoudig konden worden opgenomen,’ schreef ze begin oktober in Vrij Nederland over de vluchtende Jezidi in Sinjar. Uit de woorden van een Koerdische strijder maakte ze op dat IS gevangen Jezidi-vrouwen hun telefoons teruggeeft om ze zelf informatie te laten verspreiden, waardoor de boodschap een angstige lading krijgt.

Doordat de informatievoorziening voor een groot deel bestaat uit dergelijke boodschappen van slachtoffers, is de berichtgeving rondom de vluchtende Jezidi volgens Wladimir van Wilgenburg wat overdreven. Van Wilgenburg, woonachtig en werkend in Noord-Irak als freelancejournalist, wijst daarnaast op de ontoegankelijkheid van het gebied: ‘Er is geen enkele organisatie die precies weet hoeveel mensen zich bevonden in dat gebied. De IS heeft bovendien geen woordvoerder en staat geen journalist toe om het gebied te bezoeken. Daardoor is hoor en wederhoor onmogelijk.’

Als houvast in de schimmigheid wendden veel (Nederlandse) media zich tot de uitspraken van de Iraakse minister van Mensenrechten Al-Sudani. Zijn beweringen werden daarbij niet zozeer aangenomen als waarheidsgetrouw, maar men vergat deze te voorzien van de nodige nuance – die nota bene voornamelijk van het Iraakse ministerie van Mensenrechten kwam.

Verschillende cijfers
Hoewel niemand kon weten om hoeveel Jezidi het precies ging, deden verschillende cijfers de ronde. Zo ging er op 5 augustus een emotionele oproep de wereld over vanuit het Iraakse parlement. Parlementariër Vian Dakhil, zelf Jezidi, deed een smeekbede om de vluchtende Jezidi te helpen. In een interview met Nieuwsuur vertelde ze dat er 300 duizend Jezidi-vluchtingen waren opgejaagd door de IS. 100 duizend zouden er zelfs al mogelijk zijn vermoord.

Volgens Nieuwsuur-verslaggever Jan Eikelboom stroken deze aantallen niet met de waarheid: ‘Er zijn hoogstens enkele tienduizenden Jezidi gevlucht. Voor de genoemde dodentallen is nooit enig bewijs gevonden.’ Veel (Nederlandse) media lieten deze getallen inderdaad links liggen, of beschouwden ze slechts als ‘de uitspraak van’. Maar om hoeveel Jezidi het dan wel ging, was geen overeenstemming.

Zo meldde NRC Handelsblad dat er zo’n 170 duizend Jezidi op de vlucht waren geslagen. AD.nl meldde 300 duizend vluchtende Jezidi. Beiden verwijzen naar The Guardian. Opvallend is dat AD.nl niet de nuancering maakt die NRC Handelsblad en The Guardian wel maken: 300 duizend vluchtelingen, waarvan een groot gedeelte (zo’n 170 duizend) Jezidi zou zijn.

De Telegraaf meldde 140 duizend vluchtende Jezidi. De krant volgde hierin het ANP, dat ze op zijn beurt had overgenomen van de buitenlandse persbureaus Reuters en Bloomberg. Deze baseerden hun cijfers op een persbericht van Unicef. Volgens Marco van der Laan, chef van Telegraaf.nl, heeft De Telegraaf niet de gewoonte om berichtgeving van het ANP (of Reuters) te checken. ‘Daar ontbreekt gewoon de tijd voor en wij beschouwen het ANP (en Reuters) als een betrouwbare leverancier.

In perspectief

Gezien de complexe situatie en de ontoegankelijkheid van het gebied zijn de Jezidi lastig in kaart te brengen. Wanneer de tijd schaars is al helemaal; bij gebrek aan tijd gaan Nederlandse nieuwsmedia vooral uit van persbureaus, andere media en officiële instanties, die hun informatie grotendeels baseren op ooggetuigen en slachtoffers. Vergeten wordt vaak om iedere uitspraak in perspectief te zien, en om te benadrukken dat niet iedere bewering heilig is.

Uitgangspunten
RSS
TIP ONS!
  • arbeid (6)
  • archeologie (3)
  • beurshandel (1)
  • biologie (5)
  • cultuur (6)
  • dagelijks leven (25)
  • economie (15)
  • financiën (2)
  • gezondheid (15)
  • journalistiek (3)
  • mediahype (6)
  • medisch (63)
  • milieu (3)
  • misdaad (28)
  • Multicultureel (7)
  • natuur (8)
  • oorlog (2)
  • pedagogiek (9)
  • politiek (9)
  • psychologie (30)
  • Psychopathie (2)
  • religie (5)
  • seksualiteit (5)
  • Slaap (1)
  • Social media (3)
  • Sport (2)
  • Tandheelkunde (4)
  • Technologie (5)
  • uiterlijk en gezondheid (4)
  • Uncategorized (9)
  • verkeer (6)
  • voeding (8)
  • wetenschap (58)
  • Zorg (4)
  • De Nieuwe Reporter
  • Hans van Maanen
  • Journalistiek & Nieuwe Media
  • FHJ Factcheck
  • Regret the Error
  • Snopes