Door Rypke Bakker en Hanneke Nagtzaam
Op 8 augustus publiceert Trouw in het katern De Verdieping een indrukwekkend interview met Sanne Jansen (naam gefingeerd), die in haar jeugd ernstig mishandeld is door haar verstandelijk gehandicapte ouders. Op internet niet te zien, maar in de papieren krant paginagroot: een foto van een meisje onder de blauwe plekken. Ze zit in een badkuip. In de foto staat de kop: ‘Kind van verstandelijk gehandicapte ouders’. De lezer kan bijna niet anders dan concluderen dat dit een foto is van een mishandeld kind. Maar de foto is in scène gezet. En dat vermeldt Trouw niet.
De foto van het meisje met de blauwe plekken is een montagefoto, aldus een tip die Nieuwscheckers vorige week kreeg. Stijn Rademaker, de fotograaf, bevestigt het: ’Het is een foto die ik lange tijd geleden heb gemaakt van mijn dochter. Zij komt nog wel eens thuis met blauwe plekken, opgelopen bij het buitenspelen. Ik heb deze foto bewerkt door er nog wat blauwe plekken bij te fotoshoppen. Hij is dus niet specifiek voor het artikel gemaakt. Trouw zal hem gebruikt hebben omdat het vrijwel onmogelijk is om aan beeldmateriaal te komen van mishandelde kinderen.’
Trouw heeft de foto rechtstreeks gedownload uit het online archief van bureau Hollandse Hoogte, het agentschap van Rademaker. Medewerker Fleur Pastoors legt uit: ‘Grote klanten zoals Trouw kunnen direct beelden bij ons downloaden, er is dus geen contact tussen medium en fotograaf. De kranten zijn vervolgens zelf verantwoordelijk voor zowel de content als het bijschrift.’
‘Ik heb er zelfs uitroeptekens achter gezet’
Op deze archieffoto dus geen kind van gehandicapte ouders, maar de dochter van de fotograaf. Rademaker: ‘Dit is geen echte foto en dit staat er ook heel duidelijk bij vermeld in de caps als je hem downloadt. Ik heb er zelfs uitroeptekens achter gezet. Dat Trouw dit niet heeft vermeld, is absoluut niet goed. Een goede redactie moet altijd eerlijk zijn over de gebruikte beelden. Op het origineel is wel een klein stukje van het gezicht van mijn dochter te zien, op de foto in de krant niet. Wellicht dat Trouw vond dat de foto daardoor anoniem genoeg is om er niet bij te vermelden dat het een montagefoto betreft.’
Zo staat de foto in de database van Hollandse Hoogte
Het was tegenover de lezer netter geweest om te vermelden dat de foto in scène is gezet, vindt ook Louis Zaal, directeur van Hollandse Hoogte. ‘De media zijn zelf verantwoordelijk voor het gedownloade beeldmateriaal, maar we houden de publicaties wel in de gaten. Wat die echt niet kan, maar wel voorkomt, zijn gevallen waarin de foto buiten de context is geplaatst terwijl er herkenbare personen op zijn afgebeeld. Een voorbeeld hiervan is een foto van dansende mensen in een disco, waarbij vervolgens het onderschrift “toename drugsgebruik in discotheken” wordt geplaatst. Omdat de foto van Stijn Rademaker nadrukkelijk gemaakt is om anoniem gebruikt te worden, vind ik dit geval niet heel erg.’
Op het randje
Dit geval bevindt zich dus op het randje van wat wel en niet kan. Het is daarmee representatief voor de actuele discussie over digitale manipulatie. In welke mate mag een journalist een foto in scène zetten? In welke mate mag een krant zo’n foto als werkelijkheid presenteren? Op fora als dejournalist.nl (sinds kort opgegaan in VillaMedia) wordt er veel over gediscussieerd. Deze discussie gaat met name over de categorie nieuwsfoto’s, terwijl de foto waar het in dit artikel om gaat meer een illustratie is.
‘Je kunt niet voorzichtig genoeg zijn’
Maar nieuwsfoto of illustratie: dat het altijd moet worden vermeld indien het om een montagefoto gaat, daar lijkt geen discussie over te bestaan. Ellie Speet, secretaris van de sectie Fotojournalisten van de NVJ, vindt het aanvaardbaar dat er in dit geval een montagefoto is gebruikt: ‘Soms is een bepaald beeld niet voorradig en dan kan je inderdaad een geënsceneerd beeld plaatsen. Dit moet je er echter wel altijd bijzetten: de lezer moet een foto goed kunnen plaatsen. De lezer wil en mag niet bedot worden.’
Ook Rob Hoen, chef van de fotoredactie van Trouw, is hier resoluut over. ‘Er is hier een fout gemaakt. Normaal gesproken zetten wij het er altijd bij. Kijk, fotografen maken sowieso een reconstructie van de werkelijkheid. Het kader, de kleur en het perspectief zijn allemaal elementen die het beeld dat de lezer krijgt beïnvloeden. Door blauwe plekken op een foto te shoppen, manipuleer je dit beeld van de werkelijkheid nog veel meer. Daarom was het netter geweest als het erbij was vermeld. Anders vraagt de lezer zich af “Hoe komen ze aan die foto?” Je kunt niet voorzichtig genoeg zijn.’
‘Iedereen zat fout’
Voor sommigen gaat de discussie nog verder. Zo is bijvoorbeeld Eduard de Kam, docent aan het Nederlands Instituut Digitale Fotografie, een fel tegenstander van beeldmanipulatie in welke vorm dan ook. ‘Ik vind eigenlijk dat in deze zaak iedereen fout heeft gehandeld. De fotograaf door iets te maken dat niet echt is. Het bureau door dit materiaal als foto op te nemen in het archief. En de krant door niet op te letten wat er bij de foto stond of die informatie niet aan de lezers door te geven, ook al is dat nauwelijks zinvol volgens mij. De mensen die de krant lezen zien de “foto” en wat je er ook bijschrijft, de indruk van echtheid die een foto nu eenmaal wekt blijft bestaan.’
Tags: fotojournalistiek
mooi werk, goed stuk!
maar om de discussie aan te gaan, wil ik deze quote uitlichten: “Kijk, fotografen maken sowieso een reconstructie van de werkelijkheid.”
aan de ene kant: dat doen alle journalisten (en alle bloggers etc) toch per definitie? dan is alles een glijdende schaal? in hoeverre hebben we daar dan vrede mee?
en nog een stap verder: door het duiden van 1 min or meer “neppe” foto, geven dan niet de indruk dat alle andere foto’s niet nep zijn? in andere woorden (en dit is een argument van Jean Baudrillard over de verhouding tussen Disneyland en Los Angeles): is het aantonen van iets wat “niet echt” is een strategie om te verbloemen dan alles “niet echt” is?
@ Mark, ehhh… nee. lees het bijschrift even: “kind van verstandelijk gehandicapte ouders”. Dit is toch gewoon feitelijk niet waar?
En die glijdende schaal, die altijd en overal aangehaald wordt in deze discussies vind ik zelf te makkelijk. Sommige foto’s liggen nu eenmaal dichter bij de stoffelijke realiteit dan andere. Namelijk foto’s die gemaakt zijn volgens het principe “camera richten – knopje drukken”. Dat is tegelijk waar de fotojournalistiek de laatste tijd expliciet haar grenzen aangeeft. Die zijn dus nu gewoon overschreden.
Ramses, de stelling dat iets “gewoon feitelijk niet waar” is, is problematisch. in praktische zin suggereert dit een lang leven als journalist in permanente depressie, want je beseft bij elk verhaal en elke foto, elk videobeeld, dat je niet helemaal recht hebt kunnen doen aan die “stoffelijke” realiteit waar je het over hebt.
sowieso is het nieuws niet het vastleggen van een stoffelijke realiteit, maar deze realiteit in een betekenisvolle context plaatsen (dat is de toegevoegde waarde van journalistiek – op basis daarvan lezen mensen kranten of kijken ze het journaal).
ofwel: ik denk dat je als journalist een stuk gelukkiger bent als je vrede hebt met een glijdende schaal, en binnen die bepaalde beperkingen je werk zo goed mogelijk doet – daarbinnen je eigen stem probeert te vinden, zo transparant en zelf-kritisch mogelijk.
in meer theoretische zin is het claimen van een bepaalde “echte” werkelijkheid in je werk interessant, want het suggereert dat ander werk niet of minder “waar” is. oftewel: door iets te bepalen als “echt” toon je aan dat ander werk dat niet is. daarmee bewijs je, in filosofische zin, het bestaan van die glijdende schaal. die paradox is onoplosbaar en zorgt dus voor eindeloze frustratie
vandaar dat ik denk dat jouw argument over iets dat “dus” “gewoon” wel of niet “waar” is, te gemakkelijk is.
tot slot, mijn persoonlijke mening: ik denk dat die foto prima was. het had zo’n mishandeld kind kunnen zijn. lezers kunnen zich zo goed identificeren met het verhaal. ikvermoed dat dit de afweging is geweest op de redactie. een nette verwijzing naar de bron is prima, maar gezien de spelregels over het gebruik van dit soort foto’s, is dat geen sinecure.
Waar het hier om gaat is dat de pers lezers de mogelijkheid geeft op basis van verschafte informatie een eigen mening te vormen over het onderwerp, om hun waarheidsbeeld samen te stellen op basis van door de lezer als betrouwbaar en relevant geoormerkte bron. En op basis van complete bronnen. Als die informatie feitelijk gebrekkig is (door het weglaten van bronvermelding terwijl die wel iets wezenlijks vertelt over de context, namelijk dat dit geen kind is van verstandelijk gehandicapte ouders) ontneem je de lezer die mogelijkheid. Dan wordt de verbeelding al op voorhand belangrijker dan het (inderdaad slechts beperkt mogelijke) waarheidsstreven. De postmoderne vergoedelijking dat iedere tekst, ieder beeld nu eenmaal altijd een kwestie is van een glijdende schaal is dan een gevaarlijke opmerking. Journalistiek is net als de wet verplicht om binnen alle beperkingen z’n best te doen om de waarheid na te streven.
Ik ben het eens met Fred Hermsen, die zegt dat de journalistiek verplicht is om binnen alle beperkingen z’n best te doen om de waarheid na te streven. Dat geldt dus ook voor foto’s!
Dat de fotograaf een foto van zijn dochter bewerkt om als illustratie bij een artikel te plaatsen vind ik al op het randje. Hij zet er wel eens waar bij dat de foto in scene gezet is en hij informeert dus de lezer, maar feit blijft dat het beeldmanipulatie is en alle beeldmanipulatie voor een journalistiek product is in mijn ogen een stap te ver.
Het besluit dat Trouw dan genomen heeft door de foto bij een artikel te plaatsen zónder dat vermeld wordt dat deze in scène gezet is, is gewoon journalistieke nalatigheid.
De wens om een treffend beeld te plaatsen bij een verhaal moet niet ten koste gaan van journalistieke basisprincipes als het nastreven van waarheid en objectiviteit.
Dat krijg je ervan als je een geshopte foto de zilveren camera laat winnen.